معنى ايمان و اما ايمان ، اخص از اسلام است . با گفتن شهادتين ، گفته نمىشود كه اين شخص مؤمن است . ايمان در درجهء اول آن گرايش اعتقادى و فكرى و قلبى است آن هم در حدى كه در عمل اين دو خصيصه را داشته باشد كه اقرار داشته باشد نه انكار و نيز عمل كند به مقتضاى آنچه كه اعتقاد دارد و اقرار مىكند . اين مطلب از خود قرآن استنباط مىشود كه مادام كه اسلام و اين عقايد به مرحلهء قلب نفوذ نكرده است ، اسم « ايمان » نبايد اطلاق بشود با اينكه اسم « اسلام » به حسب ظاهر گفته مىشود . در آن آيه هست كه قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ « 1 » . ( اعراب در اصل يعنى باديه نشين‌ها نه قوم عرب . اعرابى يعنى باديه نشين . ) اين باديه نشين‌ها به تو گفتند كه ما ايمان آورديم ، به آنها بگو كه شما به جاى آمَنَّا بگوييد أَسْلَمْنا زيرا هنوز ايمان در دلهاى شما وارد نشده . اين تفكيكى است كه خود قرآن ميان اسلام و ايمان كرده است . دين هم ديديد كه يك معنى اعمى داشت از دين حق و دين باطل . خود قرآن آن دين مشركين را هم دين ناميد ( لَكُمْ دِينُكُمْ وَ لِيَ دِينِ ) « 2 » . كلمهء ديگر كلمهء « شرك » است . قرآن در مقابل « مؤمنين » بالخصوص ، كلمهء « مشركين » را مىآورد و احياناً در مقابل كلمهء « مسلمين » مشركين را مىآورد . چون در مفهوم « مؤمنين » و در مفهوم « مسلمين » توحيد خوابيده است و مؤمن آن كسى است كه به توحيد و به نبوت ايمان و اعتقاد دارد قهراً نقطهء مقابل مشرك واقع مىشود كه موحد نيست . پس مشرك نقطهء مقابل موحد است كه موحد بودن در ضمنِ مؤمن بودن و در ضمنِ مسلِم بودن هست ، يعنى ما در قرآن كلمهء « توحيد » و صيغهء « موحد » را هيچ جا نداريم . اصلًا لفظ موحد ، موحدين ، توحيد را در قرآن نداريم ولى البته معنى توحيد را در آن عاليترين درجاتش داريم . خود لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ يعنى توحيد . فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ « 3 » يعنى توحيد در حد اخلاص ، در حد خلوص ، نفى شرك در عاليترين حد توحيد . پس مشرك نقطهء مقابل مؤمن و مسلِم است از آن جهت كه در ضمن مسلِم و مؤمن مفهوم توحيد خوابيده است . طبعاً « شرك » مفهوم دينى و مذهبى دارد ؛ يعنى همين طورى كه توحيد مفهوم مذهبى دارد ، يعنى يگانه پرستى ، خداى يگانه را پرستيدن و غير او را نپرستيدن ، شرك نيز مفهوم مذهبى دارد ، يعنى براى خدا شريك در پرستش قائل شدن . ولى اينجا نكتهء دقيقى هست و آن اين است كه آيا معنى مشرك اين است كه انسان در پرستش خودش دو معبود دارد كه با يكديگر شريكند ؟ ابتدا همين‌طور در ذهن انسان مىآيد . آيا

--> ( 1 ) حجرات / 14 . ( 2 ) كافرون / 6 . ( 3 ) زمر / 2 .